Gần đây, OpenAI đã công bố một tài liệu tiền ấn phẩm tuyên bố giải quyết một bài toán toán học đã tồn tại hơn một thế kỷ: chứng minh Nguyên lý Phân hoạch (Partition Principle) không suy ra Tiên đề Chọn (Axiom of Choice). Sự kiện này lập tức thu hút sự chú ý lớn từ cộng đồng toán học, đặc biệt là với những người đã dành nhiều năm nghiên cứu vấn đề này. Thậm chí, một số đồng nghiệp đã hỏi liệu tác giả – một người nổi tiếng quan tâm đến bài toán này – có gửi tặng Sam Altman một chai rượu whisky như đã hứa trên trang cá nhân của mình hay không. Câu trả lời là không, và lý do đằng sau phản ánh một thực trạng đáng ngại về cách AI đang can thiệp vào nghiên cứu khoa học.
Cần làm rõ rằng giới toán học không hoàn toàn bài xích trí tuệ nhân tạo. AI vẫn là một công cụ hữu ích trong việc củng cố thông tin, tạo đồ họa hay hiệu đính văn bản. Tuy nhiên, việc áp dụng AI vào nghiên cứu toán học chuyên sâu hiện vẫn thiếu một khuôn khổ quy chuẩn. Các nền tảng như arXiv đã phải giới hạn tần suất truy cập do các công cụ này, và hầu hết các bài báo hiện nay đều yêu cầu tuyên bố về việc có sử dụng AI hay không. Cộng đồng khoa học vẫn đang phải tìm câu trả lời cho việc đánh giá đóng góp của tác giả khi có sự tham gia của AI, ví dụ như liệu có cần công khai lịch sử trò chuyện với mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cho các phản biện và biên tập viên hay không.
Quay lại với bài báo của OpenAI về Nguyên lý Phân hoạch, chất lượng của tài liệu này được đánh giá là cực kỳ kém cỏi. Văn bản mơ hồ, lộn xộn và có cấu trúc kỳ lạ. Các thuật ngữ toán học được sử dụng không chuẩn xác, đi kèm với những định lý và bổ đề được trình bày một cách rất kỳ dị. Phần tài liệu tham khảo cũng gặp lỗi nghiêm trọng khi trích dẫn các tài liệu bài giảng chưa được xuất bản, chưa qua phản biện và không có trên arXiv, thay vì các công trình đã công bố chính thức.
Một bài báo lý thuyết tập hợp thông thường, dù nằm ngoài chuyên môn hẹp, vẫn có thể được hiểu về mặt chiến lược và cấu trúc thông qua việc đọc lướt. Thế nhưng, điều này là bất khả thi đối với tài liệu của OpenAI. Nếu đây là một bài báo học thuật gửi đến một tạp chí chuyên ngành, nó sẽ bị từ chối ngay lập tức (desk rejection) do không đáp ứng được tiêu chuẩn giao tiếp khoa học tối thiểu.
Việc OpenAI tung ra hàng loạt "lời giải" viết một cách cẩu thả và khó hiểu giống như một cuộc "tấn công từ chối dịch vụ" (DoS) nhắm vào thời gian của các nhà toán học. Trong khi họ đang bận rộn với các nghiên cứu riêng và hướng dẫn nghiên cứu sinh, họ lại được kỳ vọng phải dừng mọi việc để kiểm chứng những tài liệu kém chất lượng này.
Dù thông cáo báo chí của OpenAI chỉ gợi ý về "sự tiến bộ", nhưng chu kỳ truyền thông và công chúng lại coi đó là những "lời giải" hoàn chỉnh. Nếu OpenAI thực sự muốn đóng góp cho khoa học, họ đã tìm kiếm ý kiến tư vấn từ các chuyên gia thực tế để cải thiện chất lượng trước khi công bố.
Hệ quả đáng lo ngại nhất là công chúng, các quỹ tài trợ và các nhà hoạch định chính sách – những người không có chuyên môn toán học – có thể lầm tưởng rằng bot AI sắp thay thế được các nhà toán học. Việc này không khác gì việc thay thế một đầu bếp thực thụ bằng các dụng cụ nhà bếp tự động; dù con dao có thể tự thái rau, khoảng cách từ đó đến một món ăn hoàn chỉnh vẫn còn rất xa.
